ઈસ્લામાબાદમાં ભારતીય મહિલાની કહાની                           

                                                                        પ્રવીણ ક. લહેરી

વર્ષ ૧૯૮૨ માં મારી પહેલી ‘વિદેશ યાત્રા’ પાકિસ્તાનની હતી, ત્યાં સાક્ષરતા અને પ્રૌઢ શિક્ષણ અંગે યુનેસ્કો આયોજિત સમગ્ર એશિયાના દેશોની એક મહિનાની  સેમિનારમાં ઈસ્લામાબાદમાં રહેવાનો અવસર મળ્યો. તેના અવનવા અનુભવોને શબ્દદેહ આપવાની મારી ઈચ્છા હજી સુધી પૂર્ણ નથી કરી શક્યો. પાકિસ્તાન અને હિંદુસ્તાનને બ્રિટીશ સંસદે કાયદા દ્વારા તા.૧૪ મી ઑગસ્ટ અને ૧૫ મી ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ આઝાદી આપી. એક દેશના બે ટૂકડા થયા. પૂર્વ પાકિસ્તાનનો ભાગ આઝાદ બની૧૯૭૧ ના વર્ષમાં ‘ બાંગ્લાદેશ’ બન્યો. બ્રિટીશ શાસન અને રજવાડાના પ્રદેશોના હવે ત્રણ ભાગલા પડ્યા છે. દેશનો વિભાજન સાથે જે હુલ્લડો થયા હત્યા, હિજરત, બળાત્કાર, અપહરણ અને લૂંટફાટના અગણિત બનાવોએ વિભાજનને એક ક્રુર, અમાનવીય અને દર્દનાક ઘટના બનાવી હતી. ‘મુસ્લિમો’ ભારતીય ઉપખંડમાં લઘુમતિમાં છે તે હિન્દુ બહુમતિ સાથે રહી શકે તેમ નથી.  તેને  અલગ  પ્રદેશ (હોમ લેન્ડ) આપવો જોઈએ તેવી માંગ સાથે મુસ્લિમ લીગે તા.૧૬ મી ઑગસ્ટ ૧૯૪૪ ના રોજ ‘સીધા પગલા દિવસ’ ના નામે જે આતંક મચાવ્યો તેનાથી ગાંધીજી, ખાન અબ્દુલ ગફારખાન સિવાયના તમામ કોંગ્રેસી આગેવાનોએ બ્રિટનની વિભાજનની દરખાસ્ત પર મોહર મારી. આ દેશના ભાગલા માટે કોણ જવાબદાર ?  શું દેશના ભાગલા નિવારી શકાયા હોત ? શું વિભાજન વિના દેશમાં આંતરવિગ્રહ થયો હોત ? આ સઘળા પ્રશ્નોના ઉત્તરો અનેક લોકોએ  પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણથી આપ્યા છે. આ વિવાદનો અંત આવે તેવી સમજણ કે સંજોગો નથી. દેશનાં હિન્દુ બહુમતિનો વિશાળ વર્ગ એવું માને છે કે ભાગલા સાથે વસ્તીની અદલાબદલી ધર્મના ધોરણે થવી જોઈતી હતી. ધર્મના આધારે હોમલેન્ડ માંગનારને તે મળે પછી તે ધર્મના લોકોએ ત્યાં જ રહેવું જોઈએ.

ભારતીય લોકોએ ખાસ કરીને હિન્દુ આગેવાનોએ ધર્મ નિરપેક્ષતાના નામે લઘુમતિને સમાનતા, સ્વતંત્રતા સાથે વિશેષાધિકારો આપવાનું  શું કારણ હતું  ? લઘુમતિને આટલું મળ્યા બાદ તેનું વલણ તો એ જ છે કે તમામ વિધર્મીઓ ‘કાફિર’ છે. તેમને કોઈ હકક જ નથી. લઘુમતિનું સ્વપ્ન તો ‘ગઝવા એ હિન્દ’ સમગ્ર હિંદુસ્તાનનું ઈસ્લામીકરણ કરવાનું છે. હિન્દુ સમાજનો એક વર્ગ ભારતે ગુમાવેલી ભૂમી પરત મેળવી  ‘અખંડ ભારત’ નું સર્જન કરવા માટે  સંકલ્પબદ્ધ છે.  

આઝાદીના ૭૮ વર્ષ બાદ હિન્દુ-મુસ્લિમો સુમેળથી રહી શકે તેવો માહોલ સર્જી શકાયો નથી. પાકિસ્તાને તેની  રચના બાદ ત્રણ એવાં કામો કર્યાં છે  કે જેના કારણે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે મૈત્રીભર્યું વાતાવરણ નિર્માણ થઈ શકતું નથી. (૧) સૌથી પ્રથમ ૧૪ મી ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ ની રાતથી જ લાહોર અને અન્ય શહેરોમાં સરકારની મિલીભગતમાં હિન્દુઓનું જે દમન ચાલુ થયું તેના કારણે કરોડો લોકોનું સ્થળાતંર અને અકલ્પ્ય હિંસા થઈ. આજે પાકિસ્તાનમાં હિંદુ લઘુમતિ નામશેષ થઈ છે. જે ત્યાં છે તે અત્યાચારોનો ભોગ બની રહ્યાં છે. (ર) પાકિસ્તાને કદી લઘુમતિની રક્ષા માટે જવાબદારી ભરી કાર્યવાહી કરી નથી. શિયા અને અહેમદીયા જેવા મુસ્લિમોનું પણ દમન ચાલુ છે. (૩) ૫ાકિસ્તાન શરિયા કાયદાના નામે મહિલાઓની સમાનતા અને સ્વતંત્રતાનો સ્વીકાર કરતું નથી. ધર્મના નામે અનેક કુરિવાજોનું ફરજિયાત પાલન કરાવવામાં સરકાર કડક રહે છે. જરા સરખી ભૂલ માટે પણ મહિલા પર મુસીબતોનો પહાડ તૂટી પડે છે.

આવી પૂર્વભુમિકામાં આજથી ૪૩ વર્ષ પહેલાંના અનુભવો લખું તે પહેલાં  ભારતીય દૂતાવાસમાં ઈસ્લામાબાદમાં ૧૯૯૭થી ૨૦૦૦ સુધીમાં ત્રણ વર્ષથી વધારે સમય ફરજ બજાવનાર વિદેશી સેવાના અધિકારી શ્રીમતિ રુચિ ઘનશ્યામ  દ્વારા ઈસ્લાબાબાદમાં ભારતીય મહિલા (૧૯૭૭-૨૦૦૦) એ લખેલું સંસ્મરણોનું પુસ્તક વાંચવાનો મોકો મળ્યો. મારી પાકિસ્તાનની એક માસની મુલાકાત અને આ લેખિકાના ત્યાંના વસવાટ વચ્ચે ૨૫ થી ૩૦ વર્ષનો સમયગાળો છે. તેમનું  પુસ્તક વાંચતા સૌ પ્રથમ એ લાગણી થઈ કે પાકિસ્તાનમાં  જે વિચિત્ર પરિસ્થિતિ છે તેમાં રજમાત્ર પરિવર્તન આવ્યું નથી. આ લેખિકા અને તેમના પતિ (વિદેશ સેવાના અધિકારી) સાથે પૂર્ણ રાજદ્વારી હોદ્દા અને તેના વિશેષાધિકારો સાથે રહ્યા. લશ્કર, જાસૂસીતંત્ર (ઈન્ટર સર્વિસ ઈન્ટેલીજન્સ ) આઈ.એસ.આઈ. દ્વારા ભારતીયોને થતી પરેશાની યથાવત્‌ છે.  સામાન્ય પ્રજાજન અને શાસકોનું વર્તન પણ બદલાતું નથી. ત્યાંની પ્રજાની અવઢવ એ છે કે તેમને ‘હિન્દુસ્તાન’ બહુ ગમે છે. ફિલ્મો, સંગીત, વાનગીઓ, સ્થળો પહેરવેશ એમ અનેક મુદ્દે આકર્ષણ છે. સાથે સાથે કાફિરો તો જલ્લાદ જેવા હોય છે. ભારત ગમે ત્યારે પાકિસ્તાનને કચડી નાખશે અને પાકિસ્તાનમાં આવતો દરેક ભારતીય જાસૂસ જ હોય તેવી માનસિકતાથી સમગ્ર દેશ પીડિત છે.

શ્રીમતી રુચિ ઘનશ્યામનું પુસ્તક એક રાજદ્વારી (ડિપ્લોમેટ) દ્વારા સંપૂર્ણ હકીકતલક્ષી અને અનુભવનું સચોટ વર્ણન કરે છે. આપણી સંસ્કૃતિ સાથે અનેક મુદ્દે સામ્યતા ધરાવતી પ્રજાને ધર્માંધ શાસને કઈ રીતે દબાવી રાખી છે ? આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળોની ભારત-પાકિસ્તાનની દુશ્મની પાછળ શું ભુમિકા છે ? પાકિસ્તાનનું લશ્કર સર્વેસર્વા છે. લોકશાહી તો લશ્કરનો અસલી ચહેરો છૂપાવવા માટનોે એક બુરખો છે.  આઝાદીના ૭૮ વર્ષ પછી ભારત ક્યાં છે અને પાકિસ્તાન ક્યાં છે તેનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીએ તો સાચો અંદાજ આવે. શ્રીમતી રુચિ ઘનશ્યામ અને તેમના પતિના કાર્યકાલમાં ભારત અને પાકિસ્તાનના સબંધોમાં જે ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા તે માટે કારણભૂત ઐતિહાસિક પ્રસંગોનું તેમનું વિશ્લેષણ અને વર્ણન આપણા સાંપ્રત ઈતિહાસ માટે ખૂબ મહત્વનો સ્ત્રોત બની રહેશે. ભારત-પાકિસ્તાને  કરેલા ભુગર્ભ અણુ પરિક્ષણો, પ્રધાનમંત્રી શ્રી અટલબિહારી વાજપેયીની લાહોરની ઐતિહાસિક યાત્રા, કારગીલનો કબ્જો અને મર્યાદિત યુદ્ધ, નવાજ શરીફ અને જનરલ મુશરફ વચ્ચેની તકરાર, મુશરફનું બળવા દ્વારા સત્તાગ્રહણ, ભારતીય એરલાઈન્સની ફ્લાઈટ આઈસી-૮૧૪ નું અપહરણ, ત્રાસવાદીઓની મુક્તિ જેવા શ્રેણીબદ્ધ બનાવો આ ટૂંકા સમયમાં બન્યા હતા. આ ચાર વર્ષો એવા હતાં જેમાં પાકિસ્તાનની સાચી મુરાદ યેનકેન પ્રકારે હિન્દુસ્તાનને પજવવાની છે અને તેને પાડોશી દેશ સાથે મિત્રતાની સ્હેજ પણ ઈચ્છા નથી તે સ્પષ્ટ થાય છે. ભારત કરતાં આર્થિક રીતે પછાત થયેલું પાકિસ્તાન અમેરિકા જેવી મહાસત્તાનું પ્યાદુ છે. ભારતની પ્રગતિમાં અવરોધ પેદા કરવાનું સંસ્થાનવાદી માનસિકતા ધરાવતા દેશો માટે એક રમકડું છે. એશિયાના યુદ્ધગ્રસ્ત સ્થાનોમાં ભારત-પાકિસ્તાનની સરહદનો સમાવેશ થાય છે. લેખિકા રુચિ ઘનશ્યામે જે આધારભૂત વિગતો, અંગત અનુભવો અને ચકોર નિરીક્ષણના આધારે જે લખ્યું છે તે રસપ્રદ છે, મહત્ત્વનું છે.                                                                            (ક્રમશઃ)