ડોનાલ્ડ ટ્ર્‌મ્પનું વ્યાપાર યુદ્ધ                           

                                                                - પ્રવીણ ક. લહેરી                                                                    વર્ષ ૧૯૯૪ માં અમેરિકાના તત્કાલીન પ્રમુખ રિચાર્ડ નિક્ષન અને વિદેશ મંત્રી હેનરી કિસિંજરે ડૉલરને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું  સૌથી સ્વીકૃત ચલણ બનાવ્યું ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે કિંમતની ચર્ચા દરમિયાન, બેન્કોની લેતી-દેતીમાં અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ એવા ડૉલરનું મહત્વ વધ્યું. દરેક દેશની વિદેશીમુદ્રાનો મોટો ભાગ ડૉલરમાં રોકાયેલો રહેવાથી અમેરિકી ડૉલરની માંગમાં સતત વધારો થતો રહ્યો. અમેરિકાએ અગ્ર ભાગ ભજવી વિશ્વ વ્યાપારમુક્ત બને તે માટે વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સ્થાપનામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો. અમેરિકાએ ૧૯૭૪ થી ચીનને મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશનનો દરજ્જો આપ્યો. ચીને આ તકનો લાભ લઈને અને આગવી સુઝ-બુઝના કારણે અનેક ચીજોના ઉત્પાદનમાં લગભગ એકાધિકાર સ્થાપ્યો. નિકાસ થકી અબજો ડૉલરનો ભંડાર ભર્યો.  દર વર્ષે સૌથી વધારે સોનું સરેરાશ ૮૦૦ ટન જેટલું ખરીદ્યું. શસ્ત્રો-વિમાનો-વાહનો, વિજળીના સાધનો, રસાયણો, દવાના મૂળ પદાર્થોના ઉત્પાદનમાં ચીનની સ્થિતિ ખૂબ મજબૂત બની. સામે પક્ષે અમેરિકામાં છેલ્લા ૫૦ વર્ષોમાં માત્ર , વર્ષમાં જ સરપ્લસ રહ્યું છે, બાકીના ૪૬ વર્ષમાં જે નાણાંકીય ખાદ્ય રહી છે તેના કારણે અમેરિકાના જાહેર દેવાનો આંકડો અમેરિકી ડૉલર ૩૩ ટ્રિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે. વર્ષ-૨૦૨૪ માં અમેરિકાની કેન્દ્ર સરકારની આવક હતી ૪.૭૨ ટ્રિલિયન ડૉલર પણ તે સામે ખર્ચ હતો ૬.૭ ટ્રિલિયન ડૉલર. આના કારણે નાણાંકીય ખાદ્ય ૧.૮૩ ટ્રિલિયન ડૉલર રહી છે. આ ખાદ્યનો આંકડો ભારતની હાલની જી.ડી.પી.ની રકમના ૫૦ ટકા જેટલો છે.

વર્ષ ૨૦૨૩ માં અમેરિકા પરનું જાહેર દેવું ૩૩ ટ્રિલિયન યે.એસ. ડૉલર છે. જે તેની કુલ રાષ્ટ્રીય આવક ૨૭ ટ્રિલિયન ડૉલર કરતાં લગભગ સવાયુ છે. આને કારણે અમેરિકાએ દર વર્ષે વ્યાજ ચૂકવણીનો મોટો બોજો વેઠવો પડે છે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ જ્યારે ‘‘અમેરિકાને ફરી મહાન બનાવવાનું’’ આહ્વાન કરે છે ત્યારે તે ત્રણ બાબતો સ્વીકારે છે. (૧) અમેરિકા સૌથી શક્તિશાળી છે, આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ છે પણ વેપારમાં સ્પર્ધાત્મક નથી. (૨) અમેરિકામાં સરકારની સ્થિતિ ‘કમાઈ અઠ્ઠની, ખર્ચા રૂપિયા જેવી છે. (૩) સરકારની નાણાંકીય ખાદ્ય અને વિદેશ વ્યાપારની ખાદ્યના કારણે દેવું સતત વધી રહ્યું છે. અમેરિકાના અર્થતંત્ર માટે ટ્રમ્પનું  નિદાન વાસ્તવિક છે. પ્રશ્ન છે કે તેમાં સુધારણા માટે શું  કરવું ? ટ્રમ્પ માને છે કે ‘‘જેવા સાથે રહીએ તેવા થઈએ તો ગામ વચ્ચે રહીએ.’’ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર ખાદ્ય ઘટાડવી હોય તો જે દેશો અમેરિકા સાથેના ટ્રેડમાં સરપ્લસ ધરાવે છે. તેમને વધારે આયાત કરવા ફરજ પાડો. આ માટે ટેરિફ કસ્ટમ ડ્યુટીનો ઉપયોગ એક શસ્ત્ર  તરીકે કરવો. ટ્રમ્પે સત્તા સંભાળતા કેનેડા અને મેક્સિકો સામે ૨૫ ટકા કસ્ટમ ડ્યૂટીનું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું. થોડી વિચારણા બાદ હાલ પૂરતો તેનો અમલ મોકુફ રાખ્યો છે. હવે અમલ ચાલુ કર્યો છે.

ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધારે કસ્ટમ ડ્યૂટી લાદીને અમેરિકાથી થતી આયાતોને કૃત્રિમ રીતે અવરોધે છે તેવું ટ્રમ્પ વારંવાર કહે છે. આપણા વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની મુલાકાતના થોડા કલાકો પર જે દેશ અમેરિકાના માલ-સામાનની આયાત પર ટેરિફ લગાવશે તેટલી જ ટેરિફ તે દેશની અમેરિકામાં નિકાસ થનાર તમામ વસ્તુઓ પર લાગશે. ભારત સાથેના વ્યાપારમાં અમેરિકાને વર્ષ દિવસે અંદાજે ૪૩ બિલિયન ડૉલરની ખાદ્ય છે. ટ્રમ્પે ભારત સાથે દબાણ હેઠળ કરાર કરાવી એસ-૩૫ લશ્કરી  વિમાનો, ફ્રુડ ઓઈલ-ગેસ વગેરેના વેચાણ માટે ૧૪૫ બિલીયન ડોલરના કરાર કરાવ્યા છે. ભારતમાં ટ્રમ્પના તરખાટના કારણે રૂપિયાનું ધોવાણ થઈ રહ્યું છે.  સ્ટોક માર્કેટમાં ૩૫ વર્ષ બાદ મંદીનું સૌથી મોટું મોજું ફરી વળ્યું છે. વિદેશી કંપનીઓએ તૂટતા રૂપિયાના કારણે પોતાના રોકાણો પરત ખેંચી લીધા છે. ભારત માટે ટ્રમ્પની અમેરિકાલક્ષી નીતિઓ અને તડ અને ફડ નિર્ણયો કરવાના પડકારો ઝીલીને આપણા દેશના હિતો સાચવવાની કપરી સમસ્યા છે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વર્ષ ૨૦૧૬ માં  પ્રમુખ બન્યા પણ વર્ષ ૨૦૨૦ માં ચૂંટણી હાર્યા. હવે ફરી બીજી વાર વર્ષ ૨૦૨૪માં ચૂંટાયા છે. તેમનો  વિચાર તેમની ચાર વર્ષની મુદત દરમિયાન ધરમૂળથી ફેરફાર કરી અમેરિકાના અર્થતંત્રને સુદૃઢ કરવાનો છે. ગેરકાયદે વસવાટ કરતા માણસોની હાકલપટ્ટી સાથે પ મિલિયન ડૉલરના રોકાણ સાથે ૧૦ લાખ ધનવાનોને આકર્ષવા ટ્રમ્પે ગોલ્ડ કાર્ડ જારી કરી અમેરિકી નાગરિકતા આપવાની જાહેરાત કરી છે.  આ નિર્ણયનો અર્થ એટલો છે કે ટ્રમ્પ મૂડીને વધારે મહત્વ આપે છે. કૌશલ્ય અને શિક્ષણની તેમને મન કિંમત નથી. અનેક તજજ્ઞો ચેતવણી આપે છે કે અમેરિકા જો વિશ્વના બુદ્ધિમાન લોકોને આકર્ષવાનું બંધ કરશે તો સરવાળે અમેરિકાનો વિકાસ રુંધાવાની સંભાવના છે. અમેરિકા પ્રગતિ માટે સર્જનાત્મકતા અને નાણાંનો સંગમ કારણભૂત છે. સુયોગ્ય માનવ સંસાધનો વિના આ યુગમાં ટકાઉ વિકાસ શક્ય નથી. ટ્રમ્પના અંધાધૂધ નિર્ણયો સામે અમેરિકાના અનેક રાજ્યો અને લોકોનો વિરોધ તીવ્ર બની રહ્યા છે.  ટ્રમ્પને ટીકા કે વિરોધની કોઈ ચિંતા નથી. તે પોતાની જાતને અમેરિકાના હિતના સાચા રખેવાળ તરીકે ઓળખાવે છે. વિરોધીઓ પ્રત્યે તેનું વલણ કઠોર છે. સેનેટ અને નીચલા ગૃહમાં ટ્રમ્પની રિપબ્લિકન પાર્ટી બહુમતીમાં છે. ટ્રમ્પે નિમેલા રૂઢિચુસ્ત ન્યાયાધીશોના કારણે સુપ્રીમ કોર્ટ ટ્રમ્પની તરફેણમાં રહેશે તેવું મનાય છે. 

યુક્રેન, રશિયા વચ્ચેના યુદ્ધમાં તેણે અગાઉની નીતિનું શિર્ષાસન કરાવી યુક્રેનને આક્રમણકાર કહ્યું છે. જો બિડનની સરકારે આપેલી ૧૩૫ અબજ ડોલરની શસ્ત્ર સહાયને લોન ગણી તે સામે યુક્રેન તેની દુર્લભ ખનીજ સંપત્તિ લગભગ ૫૦૦ અબજ ડૉલરની કિંમતની અમેરિકાને હવાલે કરે તે માટે ખૂબ દબાણ વધાર્યું  છે. ટ્રમ્પે રશિયા અને ચીન સાથે યુનોમાં હાથ મિલાવી યુક્રેનને મુસીબતમાં મૂકી દીધું છે.  રશિયાના પુટીનને ટ્રમ્પ સાથે સારું બને છે. અગાઉની તેની ટર્મ (૨૦૧૬-૨૪) દરમિયાન ટ્રમ્પ ચીન સાથેના વ્યવહારમાં આક્રમક હતાં. હાલ તો ત્રણ મહાસત્તાઓ અમેરિકા, ચીન અને રશિયા જો આપસમાં સમજૂતિ કરે તો એશિયા, આફ્રિકા અને યુરોપના દેશો માટે વ્યાપાર કે અન્ય કોઈ મુદ્દે આ ત્રિપુટીનો સામનો કરવો મુશ્કેલ બનશે. અમેરિકા હવે એક માત્ર સુપરપાવર નથી. ચીન તેનું સબળ હરીફ બની ચૂક્યું છે. ચીન સામે ટેરિફનું હથિયાર ટ્રમ્પ વાપરે તો ચીને પણ જેવા સાથે તેવા થઈ અમેરિકા સામે બાથ ભીડવાનું નક્કી કરી લીધું છે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો આ બીજો કાર્યકાલ શું પરિણામ લાવશે તે અકળ છે. તેના સલાહકાર એલન મસ્ક એક ચબરાક વ્યક્તિ છે. વિશ્વની સૌથી ધનિક વ્યક્તિ છે.  અનેક ક્ષેત્રોમાં સર્જનાત્મક સાથે અવનવા પ્રયોગોમાં સફળતા હાંસલ કરી છે. હાલ તેમણે અમેરિકાની સરકારમાંથી બે લાખ કર્મચારીઓની છટણી કરી એક ટ્રિલિયન ડૉલર બચાવવા માટેની કામગીરી હાથ પર ધરી છે.  ટ્રમ્પ અને મસ્ક બન્ને લક્ષ્મીપૂજક વ્યક્તિઓ છે. તેમના માટે ગુજરાતી કહેવત ‘‘નાણાં વિનાનો નાથીયો અને નાણે નાથાલાલ’’  બરાબર લાગુ પડે છે. આ બન્ને માટે માનવતા, આદર્શો, કરુણા કે પરોપકાર જેવા શબ્દોને તેમના શબ્દકોશમાં સ્થાન નથી.  આપણે પણ આપણા દેશોના હિતોની રક્ષા માટે ખૂબ સમજી વિચારીને વ્યૂહરચના સાથે આ સમસ્યાને હલ કરવાની છે.