કચ્છનો મહાભૂકંપ-૩                           

                                                                       - પ્રવીણ ક. લહેરી

કચ્છમાં ભૂકંપ સમયે શિયાળાની ઋતુ હોવાના કારણે તીવ્ર ઠંડી હતી. લાખો પરિવારો માટે ઉપર આકાશ અને નીચે ધરતી જેવી આશ્રય વિનાની જીંદગી હતી. ગુજરાત સરકારે જાડા પ્લાસ્ટિકના કપડાના તાકાઓ રવાના કરતાં અનેક ગામોમાં ભુરા કલરના પ્લાસ્ટિકના હંગામી ઝૂંપડાઓ લોકોના આશ્રય સ્થાન બન્યા હતાં. સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓએ તો દાનનો એટલો જબરજસ્ત પ્રવાહ વહેવડાવ્યો કે તા.૨૭,૨૮,૨૯ અને ૩૦ જાન્યુઆરીના ચાર દિવસ સમખીયાળીથી માળીયા સુધી રાહતસામગ્રીના હજારો ટ્રકોની લાંબી લાઈન હતી. આ દૃશ્ય ઉપગ્રહ દ્વારા અથવા હેલિકોપ્ટરમાંથી જેમણે જોયું તેઓને આપણા દેશની સેવાભાવી સંસ્થાઓ માટે માન ઉપજ્યું હતું. કચ્છમાં જતાં પહેલાં ૧૨૦૦ થી અધિક સંસ્થાઓએ મુખ્યમંત્રી કચેરીમાંથી ભલામણપત્રો મેળવી ચોક્કસ તાલુકામાં ચોક્કસ ગામે રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાની કામગીરી કરી હતી. તૈયાર ખોરાક, નાસ્તાના પેકેટો, પાણીની બોટલો, કપડાંઓ, ધાબળાઓ, ઘરવખરીની વસ્તુઓ, ટેબલ-ખુરશી, તંબુઓ એમ અગણિત વસ્તુઓ ગામે ગામ પહોંચી રહી હતી. સરકારના નાગરિક પુરવઠા વિભાગના શાહીબાગના (મેઘાણીનગર) ગોડાઉનમાં થોડી અવ્યવસ્થા થઈ હતી જેનો ઉકેલ કરી તાઃ ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ સુધીમાં ૧ લાખથી વધુ રેશનકીટ કચ્છની ગામડે ગામડે પહોંચી હતી. 

ભૂકંપ બાદ ચાર જ દિવસમાં લોકોની જીવન જરૂરીયાતની વસ્તુઓ નિઃશુલ્ક પહોંચાડવામાં દેશની સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને ગુજરાત સરકારની કામગીરીની જેટલા ઉમળકા સાથે નોંધ લેવાવી જોઈએ તે લેવાય ન હતી. સમાચાર માધ્યમોમાં અમુક વિરોધી વૃત્તિના લોકોએ તદ્દન ખોટી માહિતી ફેલાવીને ભ્રમણા પેદા કરી હતી. ખાસ કરીને એક લાખ માણસ મૃત્યુ પામ્યા છે. સરકાર ખોટા આંકડા આપે છે તેવા અપ્રચાર સાથે નકારાત્મક વાતાવરણ પેદા કરવામાં વિઘ્નસંતોષીઓએ સંકોચ અનુભવ્યો ન હતો. ગુજરાત સમાચાર અખબારે પત્રકારોની ટીમ મોકલી કચ્છના તમામ ગામડાંની વાસ્તવિક સ્થિતિનું નિરુપણ કરી રાહતના પ્રયાસો અસરકારક બને તેની પૂર્વભૂમિકા નિર્માણ કરી આપી હતી. નિઃશુલ્ક ભોજન માટે રસોડાઓ અને ફૂડપેકેટોને કારણે અસરગ્રસ્ત લોકોને રાહત પહોંચી હતી. 

તા.૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજની રાત્રે અને તા.૨૭ જાન્યુઆરીની વહેલી સવારે ૩.૩૦ કલાકે શ્રી દિગંત ઓઝા અને શ્રી મેકવાન નામના બે વરિષ્ઠ પત્રકારો મને મુખ્યમંત્રી કચેરીમાં મળ્યા. તેઓના સૂચન પ્રમાણે મેં જીનિવા (સ્વિઝરલેન્ડ)ની બચાવ સંસ્થાનો સંપર્ક સાધ્યો. આ સંસ્થાની ટૂકડીમાં ખૂબ તાલિમબદ્ધ સ્વયંસેવકો હતાં. હિમપ્રપાત સમયે ખૂબ જોખમી સ્થિતિમાં બચાવ માટે તેમણે ખૂબ અદ્યતન વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. 

(૧) આ ટૂકડીના તમામ સભ્યો ૭૨ કલાક કશું ખાધા-પીધા વિના ચપળ અને જાગૃત રીતે બચાવ કામગીરી સતત કરી શકતા હોય છે.

(૨) આ ટૂકડીના સભ્યો ઓરેન્જ કલરના પરિધાનમાં હોય છે. તે વસ્ત્રોની ખૂબી એ હતી કે એક બટન દબાવતાં તે ફૂલીને વ્યક્તિ આસપાસ ૩ થી ૪ ફૂટના વ્યાસ જેટલી જગ્યામાં એરબેગ થકી તેમને સુરક્ષિત રાખતી હતી.   

(૩) તેઓ પાસે સ્લેબમાં કાણું પાડી શકે, કોન્ક્રીટ કોલમ કાપી તેવા સાધનો હાથવગા હતાં. 

(૪) જે ઊંચા મકાનો પડી ગયા હોય તેમાં અંતરાયો સલામત રીતે હટાવીને તેઓ સેફટી વાયર સાથે જોડાયેલા રહી ૮૦ થી ૧૦૦ ફૂટ ઊંડાણમાં જઈ શકતા હતાં. આ દરમિયાન તેઓ ઊંધા માથે લટકી, બન્ને હાથો ફ્રી રાખીને જે ચોકસાઈથી કામગીરી કરતાં તે જોઈએ તો આપણે આશ્ચર્યચકિત થઈ જઈએ. 

(૫) તેઓ પાસે ખૂબ સુંદર રીતે કેળવાયેલા શ્વાનો હતાં જે ઊંડાણમાં રહેલા માણસની ગંધ પારખી ભસીને બતાવતા હતાં. બચાવ દરમ્યાન ફસાયેલી વ્યક્તિ પર કોઈ જોખમ ન આવે તે રીતની તેમની બચાવ પદ્ધતિ અને તે માટેના જરૂરી સાધનો તેમના પહેરવેશ સાથે જોડાયેલા હતાં.

      તા. ૨૭ મી જાન્યુઆરીની વહેલી સવારે મારે તેમની સાથે ફોન પર વાત થઈ અને તેમણે જણાવ્યું કે તેમની ટૂકડી સ્થાનિક સમય સાંજે ૬ વાગે પહોંચશે. તેમના વિઝા કસ્ટમ ક્લિયરન્સ માટે પ્રધાનમંત્રીશ્રી વાજપેયીએ સબંધિતોને આદેશ આપતાં અમદાવાદ એરપોર્ટ પર રાહત માટે આવતા વિમાનો-વ્યક્તિઓને મુશ્કેલી ન પડે તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવાય. સ્વીસ ટૂકડી આવી અને તેમના માટે સરકીટ હાઉસમાં ચા-નાસ્તો કરી કામગીરી શરુ કરે તેમ વિચાર્યું હતું. શ્રી કિરીટ શેલતને આના સંકલનની જવાબદારી સોંપી હતી. ટૂકડીના અગ્રણીએ ઉતરતાં સાથે ચા-નાસ્તાની કોઈ જરૂર નથી.  અમને તાત્કાલિક અસરગ્રસ્ત સ્થળે લઈ જાવ તેવો આગ્રહ રાખ્યો હતો. પ્રથમ તેઓને માનસી ટાવર લઈ જતાં થોડા જ કલાકમાં ખૂબ ઊંડે ફસાયેલા ૨૦ જેટલા માણસોને સહી-સલામત બહાર કાઢ્યા ત્યારે તે  નિહાળનારા સાક્ષીઓએ આ અંગે આંખે દેખ્યો અહેવાલ નથી લખ્યો તે આપણી કમનસીબી છે. તે દિવસોના અખબારોમાં આ અદ્દભૂત કામગીરીની નોંધ અવશ્ય લેવાય છે.  તે દિવસોના વર્તમાનપત્રો, ટીવી સમાચારની કોપી આજે ફરી પ્રકાશિત થાય તો સૌને તે રાહત પદ્ધતિનો ખ્યાલ આવે. ત્યારબાદ તે ટૂકડી કચ્છ ગઈ. ત્યાં અંજાર, ભુજમાં બચાવ કામગીરી કરી. પરત આવીને આંબાવાડીમાં એક મકાનના કાટમાળ નીચે રહલાં લોકોને ચાર દિવસના સમયગાળા બાદ બચાવ્યા ત્યારે બહાર આવનાર વ્યક્તિઓ અને પરિવારજનોના આનંદ-આશ્ચર્યની અભિવ્યક્તિ મેં નિહાળી છે જેનું વર્ણન કરવા મારી પાસે શબ્દો નથી. 

કચ્છના ભૂકંપની સૌથી મોટી અસર ભારત સરકાર પર થઈ. ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ દ્વારા દેશમાં બચાવ કામગીરી માટે અદ્યતન, સુસજ્જો અને અસરકારક ટીમોનું ગઠન થયું. તમામ રાજ્યોને ખાસ યોજના હેઠળ આવશ્યક સાધનો પૂરા પાડવામાં આવ્યા. ૨૦૦૧માં  અને ૨૦૨૫ માં કુદરતી આફતોને પહોંચી વળવા, બચાવ કાર્ય કરવામાં સુસજ્જતામાં  જે વધારો થયો છે તે કલ્પનાતીત છે. જો કે આપણી શ્રેષ્ઠ બચાવ ટૂકડીની સજ્જતા સ્વીસ ટૂકડી કરતાં પ૦ થી ૬૦ ટકાની જ ગણાય. હજી આપણે આધુનિક ટેકનોલોજીની તાલીમ અને પદ્ધતિઓ અંગે ખૂબ મોટી કામગીરી કરવી બાકી છે.

૨૦૦૧ના કચ્છના ભૂકંપમાં મૃત્યુ અને ઈજાના જીલ્લાવાર આંકડાઓ આ પ્રમાણે છે.

કચ્છમાં સૌથી વધુ મૃત્યુ ૧૮૪૧૬ અને સૌથી વધુ ઈજાગ્રસ્ત ૩૯,૭૬૫ના આંકડા આ ઘટનાની વિનાશકતા દર્શાવે છે. અમદાવાદમાં મૃત્યુ આંક ૭૫૨ અને ઈજાગ્રસ્ત ૪૦૩૦, રાજકોટમાં ૪૩૩ મૃત્યુ અને ૧૦૫૬૭ ઈજાગ્રસ્ત, જામનગરમાં ૧૧૯ મૃત્યુ, ૪૫૯૨ ઈજાગ્રસ્ત, જામનગરમાં ૧૧૯ મૃત્યુ, ૪૫૯૨ ઈજાગ્રસ્ત, સુરેન્દ્રનગરમાં ૧૧૩ મૃત્યુ,૨૮૫૧ ઈજાગ્રસ્ત, સૂરતમાં ૪૬ મૃત્યુ અને ૧૫૭ ઈજાગ્રસ્ત, પાટણમાં ૩૮ મૃત્યુ અને ૧૬૮૬ ઈજાગ્રસ્ત, બનાસકાંઠામાં ૩૨ મૃત્યુ અને ૨૭૭૦ ઈજાગ્રસ્તો હોવાથી આ ટ જીલ્લાઓમાં સૌથી વધારે જાનમાલની હાની થઈ હતી. અન્ય ૮જીલ્લામાં ૧ થી ૧૭ વચ્ચેનો મૃત્યુઆંક અને ૨૦ થી ૨૫૬ જેટલા ઈજાગ્રસ્તો હતાં. આ જિલ્લાઓ હતાં નવસારી, ભરુચ, પોરબંદર, ગાંધીનગર, જૂનાગઢ, ભાવનગર, વડોદરા અને આણંદ. કચ્છની જેમ તમામ જિલ્લામાં કુદરતી આપત્તિની વિગતો આપતી, સમજણ આપતી અને બચાવ-રાહત માટે તાલીમ આપતી વિશિષ્ટ સંસ્થાની સ્થાપના કરવી અનિવાર્ય છે. અમેરિકામાં ફેડરલ ઈમરજન્સી મેનેજમેન્ટ એજન્સી (ફેમા) કેન્દ્રીય સરકારની સંસ્થા છે. અમેરિકામાં પણ ચક્રવાતો વારંવાર વિશાળ પાયે નુકશાન કરે છે. આવા પ્રસંગે અમેરિકા જેવું વિકસિત અને શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર બચાવ રાહત કામમાં વિલંબ કે અવ્યવસ્થા માટે ટીકાનો ભોગ બને છે. કચ્છના ભૂકંપ બાદ મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ કેમ કરવો, અગમચેતીથી નુકશાન કરવું અને ઝડપી અને અસરકારક બચાવ-રાહતની કામગીરી માટે જાગૃતિ અને તૈયારીઓ થઈ છે.

કુદરતી આપત્તિઓના વ્યવસ્થાપનમાં કચ્છ મહાભૂકંપ ૨૦૦૧એ શ્રેષ્ઠ કેસ સ્ટડી બન્યો છે. આ માટે આ લેખો દ્વારા જો મહત્વના મુદ્દાઓ/ઘટનાઓ પ્રત્યે ધ્યાન આકર્ષિત કરવા પ્રયાસ કર્યો છે. હજી આ અંગે ઘણી મહત્વની વિગતોનું દસ્તાવેજીકરણ થાય તે ભવિષ્યની માટે ખૂબ જરૂરી છે