સપ્ટેમ્બરમાં જન્મેલી બે મહાન વિભૂતિઓ :

શ્રી વિનોબા ભાવે અને ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનન્‌

- પ્રવીણ ક. લહેરી

આઝાદીના આંદોલનના સમય દરમિયાન આપણને દેશને સમર્પિત, સેવાભાવી, નિતીવાન, સંવેદનશીલ અને નીડર નેતાઓ મોટી સંખ્યામાં મળ્યા. ૧૮૫૭ની સશસ્ત્ર ક્રાંતિ બાદ દેશમાં વિચારધારાના બે મુખ્યપ્રવાહો જોવા મળે છે. એક તો અંગ્રેજો આપણા કરતાં સબળ, શિસ્તબદ્ધ અને સંગઠ્ઠિત છે અને સાથે સાથે તેઓના વિજ્ઞાન-ટૅકનોલોજીના જ્ઞાનના કારણે પ્રગતિશીલ છે. આનાથી અલગ સ્વામી દયાનંદ, સ્વામી વિવેકાનંદથી શરુ કરીને મહાત્મા ગાંધી સહિત અનેક મહાનુભાવોને ભારતની પરંપરા ભૂલી જવાથી અને વેદ-ઉપનિષદનો બોધ વિસરી જવાની ઘટનાએ આપણને આપણી સાચી ઓળખની જાણકારીથી વંચિત રાખ્યા છે. ઓગણીસમી અને વીસમી સદીમાં ભારતમાં જે પ્રખર મેઘાવી અને અભ્યાસુઓ હતાં તેમાં સપ્ટેમ્બરમાં જન્મેલી બે વ્યક્તિઓ (૧) શ્રી વિનોદભાવે અને (ર) ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણથી આપણી આજની યુવાપેઢી અજ્ઞાત છે. વિનોબાજીની જન્મ તારીખ ૧૧મી સપ્ટેમ્બર છે કે જે અમેરિકા પરના સૌથી મોટા આતંકી હુમલાની તારીખ પણ છે અને ભારત સરકારમાં હિન્દી પખવાડીયાની ઉજવણીનો પ્રારંભ દિવસ છે. ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનનો જન્મ દિવસ તા.૫મી સપ્ટેમ્બર ભારતભરમાં શિક્ષક દિન તરીકે ગૌરવપૂર્ણ રીતે ઉજવવામાં આવે છે. શ્રી વિનોબા ભાવેની આ વર્ષે ૧૨૬મી જન્મજયંતિ છે. કોચરબ આશ્રમમાં ગાંધીજીને મળવા આવેલા વિનાયક નરહરિ ભાવેને ૧૭ જૂન ૧૯૧૬ના રોજ ગાંધીજીની મુલાકાત થઈ ત્યારથી જીવનપર્યંત તેઓ ગાંધીજીના પગલે ચાલ્યા. મહારાષ્ટ્ર્‌ના કોંકણ વિસ્તારના કોલાબા જિલ્લાના ગગોડા ગામે ૧૧મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૫ના રોજ જન્મેલા વિનોબાના માતા-પિતા હતા. રુકમણિબાઈ અને નરહરિ શંભુરાવ. તેમના પિતા વડોદરાના ગાયકવાડી રાજમાં ટેક્સટાઈલ ટૅકનોલોજિસ્ટ હતા. જીવન શરુઆતમાં તેમના મા, પિતા અને દાદાના પ્રભાવમાં મોટા થયેલા વિનોબાના જીવનમાં ૧૯૧૬ પછી ગીતા અને ગાંધીને ખૂબ સજાગપણે અનુસરવાનો તેનો સંકલ્પ તેમણે નિષ્ઠાપૂર્વક પાળ્યો.

૧.    આજીવન વિદ્યાર્થી :

       વિનોબાજી પોતાના માતા-પિતાની સાથે રહીને વડોદરામાં ભણ્યા. ઈન્ટમીઈજીયેટઃ કૉલેજના બીજા વર્ષની પરીક્ષા અધૂરી મૂકી ઔપચારિક શિક્ષણની નિરર્થકતા સમજી પોતાના તમામ સર્ટિફીકેટ નદીમાં પધરાવી તેમણે સ્વાધ્યાયનો માર્ગ પસંદ કર્યો. ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનના તમામ ગ્રંથો, કુરાન, બાઈબલ સહિત વિશ્વના ધર્મોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. અનેક ભારતીય અને વિદેશી ભાષા શીખ્યા. જ્યારે નવું શીખવાની સગવડ મર્યાદિત હતી ત્યારે વિનોબાજીએ જે શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓ અને સમજણ પ્રાપ્ત કર્યાં હતાં તે આજે આંગળીના ટેરવે જ્ઞાનનો ભંડાર ખૂલે છે ત્યારે તેમનું જીવન આગામી પેઢીને માટે રોલ મૉડલ તરીકે રજૂ કરી શકાય.

ર.     ગાંધીના શિષ્ય :

       ગાંધીજીના અધ્યાત્મિક વારસ તરીકે ભારતીય લોકોએ જેમને માન્યા હતા તે વિનોબાજીએ ૧૯૧૬ થી ગાંધીજીને ગુરુ તરીકે સ્વીકારી તેમની સાથે રહીને તમામ ક્ષેત્રે ઉન્નતિ થાય તે રીતે ત્યાગ, જહેમત અને નિષ્ઠાનો પરિચય આપ્યો તે અજોડ છે. ગાંધીના નકલચી છે જેવી બેજવાબદાર ટીકાનો ભોગ બન્યા. નૉબેલ પારિતોષિક વિજેતા, સાહિત્યકાર અને ભારતીય મૂળના શ્રી વી. એસ. નાયપોલે તેમના પર ટીકાઓની ઝડી વરસાવી તેમને ‘પવિત્ર મુર્ખ’ જેવી અણછાજતી રીતે વર્ણવ્યા. જો કે આ લેખો શ્રી નાયપોલનો ભારતદ્વેષ, આ દેશની સભ્યતા અને ઉપલબ્ધિઓ બાબતનું ઘોર અજ્ઞાન અને હીનભાવ તેમજ અસલામતિભરી તેમની પ્રકૃતિ ઉજાગર કરી છે. ગાંધીમાર્ગે ચાલવું એટલે પોતે કંકણ, કાંટા અને કાદવભર્યા રસ્તે ચાલી અન્યના પથ પર ફૂલો પાથરવા જેવું દુષ્કર કામ - વિનોબાજીએ કર્યું તેથી જ તો ચંબલના ખુંખાર ડાકુઓને આત્મસમર્પણ કરવા માટે જે વ્યક્તિ યોગ્ય જણાય તે હતા વિનોબાજી.

૩.    આચાર્ય :

       જ્ઞાન ઉપાર્જન કરવું તે એક વાત છે, તેનું સંપૂર્ણ આચરણ કરવું તે બીજી બાબત છે. ગાંધીજીની મન, વચન અને કર્મની સાતત્યપૂર્ણ એકતા સાધવામાં વિનોબાજીએ સફળતા હાંસલ કરી જીવનના છેલ્લા વર્ષોમાં મૌન અને દેહત્યાગ સુધીના પ્રસંગો આધુનિક યુગમાં ખાસ કરીને અધ્યાત્મ માર્ગના પ્રવાસીઓ માટે તો દિવાદાંડી સમાન છે.

૪.    સ્વાતંત્ર્ય સેનાની :

       અધ્યાત્મિક સાધના અને જ્ઞાન પિપાસા સાથે તેમણે ગાંધીજી પ્રેરિત સત્યાગ્રહોમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કર્યું. ૧૯૪૦માં વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહના પ્રથમ સત્યાગ્રહીનું કામ અને માન ગાંધીજીએ વિનોબાજીને આપ્યું ત્યારે જ તેઓનું નામ રાષ્ટ્ર્‌ીયકક્ષાએ પ્રકાશમાં આવ્યું.

૫.    સર્વોદય, નઈ તાલીમ :

       ૧૯૪૮માં ગાંધીજીના નિધન પછી જ્યારે રચનાત્મક કાર્યો, ખાદી, ગ્રામોદ્યોગ, નશાબંધી, નઈ તાલીમ, મહિલા જાગૃતિ, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ જેવા પાયાનાં કામો મંદ પડતા હતા ત્યારે વિનોબાજીએ તેમાં સર્વોદય ઝુંબેશથી નવો પ્રાણ ફૂક્યો, શ્રી જયપ્રકાશ નારાયણ, વિમલાતાઈ, રવિશંકર મહારાજ, દાદા ધર્માધિકારી, વજુભાઈ શાહ, ગોકળભાઈ, જુગતરામ દવે, પ્રોફેસર બંગ સહિત હજારો ગાંધી વિચારધારાના સમર્થકોએ વિનોબાજીના નેતૃત્વમાં સરકારી સત્તાની લાલસાથી મુક્ત રહીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, આદિજાતિ અને અનુસૂચિત જાતિઓ, અન્ય પછાત વર્ગોના ઉત્થાન અને વિકાસ માટે જે કામ કર્યું તેની મહત્તા ઘણાંને નથી સમજાય તે દેશનું દુર્ભાગ્ય છે.

૬.    અભ્યાસુ સર્જક :

       ભગવત્‌ ગીતા, કુરાન સહિત અનેક ગ્રંથોનો અનુવાદ-વિવરણ કરીને તેમણે આપણને ધાર્મિક અને અધ્યાત્મિક વારસાની જાણકારી આપી છે તેમના લખાણોમાં અધિકૃત માહીતી અને મૌલિક દૃષ્ટિને કારણે તેઓના પુસ્તકો જ્ઞાનનો અમૂલ્ય ભંડાર છે.

૭.    ભૂદાન પ્રણેતા :

       તા.૧૮ એપ્રિલ ૧૯૫૧ના રોજ આંધ્રના પાંચમપલ્લી ગામે ખેતમજૂરોની આપવીતી સાંભળીને વ્યગ્ર બનેલા વિનોબાએ અપીલ કરી કે શું તમે ગ્રામજનો આ નિઃસહાય, નિરાધાર પરિવારને સ્વાવલંબી ન બનાવી શકો. એક જમીનદારે પોતાની જમીન નિઃશુલ્ક આપી તેમાંથી પ્રેરણા લઈ વિનોબાજીએ સ્વેચ્છાએ ભૂદાનની ચળવળ ઉપાડી. ૫૮૭૪૧ કિ.મી.ની અવિરત પદયાત્રા દ્વારા તેમણે ૫૦ લાખ એકર જમીન ગરીબ ખેતમજૂરો, દલિતો, આદિજાતિ માટે મોટા જમીનધારકો પાસેથી સ્વેચ્છાએ નિઃશુલ્ક મેળવીને જે વિક્રમજનક કામગીરી કરી છે તેના જેવી સફળ ઝુંબેશ અન્ય ક્યાંય ઈતિહાસમાં નોંધાઈ નથી. આ સિદ્ધિ બિરદાવવામાં વિશ્વ ઊણું ઊતર્યું છે અને નાયપોલ જેવા વિચિત્ર વ્યક્તિને નોબલ ઈનામ મળે અને તે વિનોબાની હાંસી કરે તેમાં અનેકનો ભારતદ્વેષ ઉજાગર થાય છે.

       શ્રી વિનોબાજીનો વારસો તેના સાહિત્યમાં, તેના પ્રવચનોમાં અનેક અગણિત લોકોના સમર્પણમાં જીવંત છે. જરૂર છે આપણી યુવાપેઢીને સમય કાઢીને સમજણ કેળવવાની. વિનોબાજીના વિચારો યુવાનોમાં લઈ જવાનો પડકાર મોટો છે.

       ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્ર્‌પતિ (૧૮૫૨-૬૨) અને દ્વિતીય રાષ્ટ્ર્‌પતિ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન્‌નો તા.૫ સપ્ટેમ્બરનો જન્મ દિવસ શિક્ષકદિન તરીકે સમગ્ર દેશમાં ઉજવાય છે પણ ૧૮૮૮માં જન્મેલા ડૉ. રાધાકૃષ્ણનના જીવનની અગણિત સિદ્ધિઓથી આપણે અજ્ઞાત છીએ. તેમના ૮૭ વર્ષના જીવનમાં તેમણે મોટાભાગનો સમય શૈક્ષણિક કાર્યમાં વિતાવ્યો. મૈસૂર, કલકત્તા, હેદ્રાબાદ, વારાણસી, દિલ્હી, ઓક્સફર્ડ અને શિકાગોમાં અધ્યાપન કાર્ય સાથે તેમણે વાઈસ ચાન્સેલર અને ચાન્સેલરની ફરજો બજાવી. ડૉ.રાધાકૃષ્ણન્‌ની ઓળખ ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનના વિદ્વાન તેમજ હિન્દુ ધર્મ અને સંસ્કૃતિ બાબત પૂર્વગ્રહોથી પીડિત પશ્ચિમના વિદ્વાનોને આપણી ભવ્ય વિરાસતથી વાકેફ કરવામાં તેમણે સ્વામી વિવેકાનંદ જેમ ખૂબ મહત્ત્વની ભૂમિકા નિભાવી. વિવિધ ધર્મોના અભ્યાસ બાદ હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાનની અદ્વૈત પરંપરાને તેઓ સફળતાપૂર્વક ધારાપ્રવાહ અંગ્રેજીમાં સમજાવી શક્યા.

૧.    વિદ્વાન અધ્યાપક :

       આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત આ તજ્‌જ્ઞના જન્મદિનની ઉજવણીની વિનંતી સાથે તેમને મળેલા શિષ્યોને કહ્યું; ‘મારા જન્મદિનની ઉજવણી કરતાં શિક્ષકોનું સન્માન થાય તેવો દિવસ નક્કી કરો. ૧૯૬૨ થી સતત ૫૮ વર્ષથી આપણે શિક્ષક દિન દર ૫મી સપ્ટેમ્બરના રોજ ઉજવીએ છીએ.

       ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન્‌નો જન્મ સર્વપલ્લી ગામે આંધ્રપ્રદેશના નેલોર જિલ્લામાં થયો હતો. તેમની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હતી. કૉલેજમાં તેમના પિત્રાઈની ફિલોસોફીના પુસ્તકો નિઃશુલ્ક મળતાં તેઓએ લાંબો વિચાર કર્યા વિના ફિલોસોફીનો વિષય ભણાવવાનું શરુ કર્યું. અનેક શિષ્યવૃત્તિઓ/ઈનામો સાથે ઝળહળતી વિદ્યાર્થી કારકિર્દી બાદ તેમણે શિક્ષકનો વ્યવસાય સ્વીકાર્યો. તેમની પ્રતિભા વિશ્વભરમાં વિસ્તરી. તેમનો સંકલ્પ કે ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનનું હાર્દ ન સમજી શકતા પાશ્ચાત્ય વિદ્વાનોને સાચી સમજણ આપવી. ભારતીય ફિલોસોફીના અભ્યાસુ અને ધારદાર વ્યક્તવ્યની શક્તિના કારણે તેઓએ વિદેશોમાં સફળતાપૂર્વક ભણાવ્યું. ૧૯૩૧માં બ્રિટીશ સમ્રાટે તેમને નાઈટહૂડ ‘સર’નો ખિતાબ આપ્યો. આપણને એ જાણીને આશ્ચર્ય થાય કે તેમની સાહિત્યના નોબલ પ્રાઈઝ માટે ૧૬ વખત અને શાંતિ નૉબલ પ્રાઈઝ માટે ૧૧ વેળા દરખાસ્તો થઈ હતી. ભારતીય પ્રત્યેનો પૂર્વગ્રહો કહો કે ઈર્ષ્યા તેમની પસંદગી ન થઈ તે ન થઈ.

ર.     જાહેર જીવન :

       તેમની શિક્ષણની દીર્ઘ કારકિર્દી બાદ ભારતની આઝાદી સાથે તેમની પસંદગી બંધારણ સભાના સભ્ય તરીકે થઈ (૧૯૪૬). ત્યારબાદ ભારતનું યુનેસ્કોમાં પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું કામ તેણે ખૂબ સુંદર રીતે કર્યું.

       આ ફિલસુફીના વિદ્વાન અને શિક્ષકે ત્યારબાદ ભારતના એલચી તરીકે મૉસ્કો (રશિયા)માં જે કામગીરી કરી તે આપણી વિદેશનીતિના ઈતિહાસમાં સુવર્ણઅક્ષરે લખાયેલી હોવી જોઈએ. આઝાદી બાદ પંડિત નહેરુએ જ્યારે તેમના બહેન વિજ્યાલક્ષ્મી પંડિતને રશિયામાં એલચી નીમ્યા ત્યારે સામ્યવાદી તાનાશાહ જોસેફ સ્ટાલિન અને અમુક રશિયન અધિકારીઓ ભારત પૂર્ણપણે આઝાદ નથી પણ ઇંગ્લેન્ડનું ઓશિયાળું છે તેવો ખ્યાલ હતો. ૧૯૪૯માં ડૉ. રાધાકૃષ્ણન્‌ કે જેમને વિદેશનીતિનો કોઈ અનુભવ ન હતો તેની નિમણૂક બાદ પણ શરુઆતમાં સ્ટાલિને તેમના ઓળખપત્રો નાયબમંત્રીને આપવા કહ્યું. ડૉ. રાધાકૃષ્ણને ખૂબ કુનેહભરી રીતે પરિસ્થિતિ સંભાળી. તેમની જે મુલાકાતો સ્ટાલિન સાથે થઈ તેનો વિસ્તૃત અહેવાલ હવે તો નેટ પર ઉપલબ્ધ છે. ભારતના બંધારણ, ભાષાઓ, ધર્મ, રીતરિવાજો, રજવાડાઓનું જોડાણ, આર્થિક વિકાસ, સમાજવાદી અભિગમ, સાર્વત્રિક મતાધિકાર સહિત અનેક મુદ્દે ડૉ. રાધાકૃષ્ણને સ્ટાલીનને જે જવાબો આપ્યા તેના કારણે ભારત-રૂસ વચ્ચેની ગાઢ મિત્રતાનો પાયો નંખાયો. ભારતની બિનજોડાણની નીતિ અને કાશ્મિર પ્રશ્ને વારંવાર વીટો વાપરનાર અને શસ્ત્ર સરંજામ પૂરો પાડનાર રશિયાને ભારતનું મહત્ત્વ સમજાવનાર કોઈ પીઢ રાજનીતિજ્ઞ નહીં પણ એક શિક્ષક હતા તે વાત આજની પેઢીને માન્યામાં આવે ખરી ?

૩.    પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્ર્‌પતિ :

       ડૉ. રાધાકૃષ્ણનને ૧૦ વર્ષ માટે આ સ્થાન શોભાવ્યું. રાજ્યસભાનું સંચાલન હોય, વિદેશ પ્રવાસ હોય કે પરદેશી મહાનુભાવોની મુલાકાત હોય, ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણને તમામ પ્રસંગે હોદ્દાની ગરિમા વધારી. ૧૯૬૨માં તેમને રાષ્ટ્ર્‌પતિ બનાવતા પહેલાં ‘ભારતરત્ન’ના ખિતાબથી નવાજવામાં આવ્યા.

૪.    રાષ્ટ્ર્‌પતિ તરીકે :

       ૧૯૬૨ થી ૧૯૬૭ સુધીનો પાંચ વર્ષનો ગાળો ભારતીય ઈતિહાસમાં અનેક આંચકાજનક પ્રસંગોથી ભરપૂર છે. ૧૯૬૨માં ચીન સાથે યુદ્ધમાં નામોશી થઈ ત્યારે વાયુ પ્રવચન દ્વારા હિંમત ન હારવાની તેમની શિખામણે પ્રજાની ચેતનામાં વધારો કર્યો. ૧૯૬૪માં પંડિત નહેરુના અવસાને સર્જેલો શૂન્યાવકાશ શ્રી ગુલઝારીલાલ નંદાને હંગામી વડાપ્રધાન અને ત્યારબાદ શ્રી લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને વડાપ્રધાન પદના શપથ અપાવનારા ડૉ. રાધાકૃષ્ણના કાર્યકાળમાં ૧૯૬૫માં ભારતીય સૈન્યે પાકિસ્તાન સામે ફતેહ મેળવી. રશિયાની મધ્યસ્થીથી થયેલ તાશ્કંદ કરાર અને લાલબહાદુર શાસ્ત્રીનું અચાનક-શંકાસ્પદ મોત અને ફરી ગુલઝારીલાલ નંદા હંગામી વડાપ્રધાન તેમજ ઈન્દિરા ગાંધી અને મોરારજી દેસાઈની સ્પર્ધા બાદ ઈન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યા. આમ યુદ્ધો અને રાજકીય ઉથલપાથલોના આ કપરા સમયમાં તેમણે રાષ્ટ્ર્‌પતિ પદેથી ઉત્તમ કામગીરી કરી. નિવૃત્તિ બાદ ૮ વર્ષ ચેન્નાઈમાં રહી ૧૭ એપ્રિલ ૧૯૭૫ના રોજ તેમનું દેહાવસાન થયું. ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનન્‌ એટલે ભારતના વિશ્વગુરુ બનવાના સ્વપ્નને સાકાર કરી શકે તેવી જવલંત પ્રતિભા.

       સપ્ટેમ્બર મહિનામાં આપણે શ્રી વિનોબા ભાવે અને ડૉ. રાધાકૃષ્ણન્‌ની વિદ્વતા, દેશપ્રેમ, અજોડ સિદ્ધિઓને વંદન કરીએ.